Easter Hours
Galway City Museum will open Sundays, 12pm – 5pm commencing Easter Dé Domhnaigh 5 Aibreán 2026.
Taispeántas
Réabhlóid i nGaillimh, 1913-23
Nuair a tháinig na hAngla-Normannaigh isteach sa bhliain 1169 AD, cuireadh tús le caidreamh corrach 750 bliain idir Éire agus a hoileán máguaird, an Bhreatain. Faoi 1913, bhí Éire mar chuid den Ríocht Aontaithe, a bhí i réim ó Londain. Deich mbliana ina dhiaidh sin, bhí sé chontae is fiche den dá chontae is tríocha in Éirinn neamhspleách. Déantar iniúchadh sa taispeántas seo ar rannpháirtíocht na Gaillimhe sna himeachtaí réabhlóideacha a mhúnlaigh an náisiún.
Ceist na hÉireann
Sa bhliain 1798, chuir na hÉireannaigh Aontaithe éirí amach ar bun chun deireadh a chur le riail na Breataine in Éirinn agus poblacht a bhunú. Theip air agus rith an Bhreatain Acht an Aontais (1800), ag dúnadh Pharlaimint na hÉireann i mBaile Átha Cliath agus ag tabhairt gach Teachta Parlaiminte (Feisirí Parlaiminte) Éireannach go Westminster, Londain. Níor shuaimhnigh an tAontas Éire, áfach. Trí bliana tar éis an Achta, cuireadh éirí amach eile ar bun nár éirigh leis, agus ceann eile ina dhiaidh sin i 1848 le linn an Ghorta Mhóir (1845-1851), géarchéim dhaonnúil a chuir go leor an milleán ar Rialtas na Breataine. Léirigh éirí amach na bhFíníní i 1867, a bhí beartaithe ag Bráithreachas Poblachtach na hÉireann (IRB), go raibh mionlach de náisiúnaithe Éireannacha fós ag féachaint ar fhoréigean mar bhealach chun neamhspleáchas a bhaint amach ón mBreatain.
I gcás fhormhór na náisiúnaithe Éireannacha ag deireadh na naoú haoise déag, ba iad athchóiriú úinéireachta talún agus athbhunú parlaiminte Éireannach do ghnóthaí baile, nó Rialtas Dúchais, na príomhchuspóirí polaitiúla. Bunaithe sa bhliain 1882, ba é Páirtí Parlaiminteach na hÉireann (IPP) príomhpháirtí an Rialtais Dúchais, faoi cheannas Charles Stewart Parnell. Teipeadh ar an gCéad agus an Dara Bille Rialtais Dúchais (1886 agus 1893) sa pharlaimint. Sa bhfolús a lean, thosaigh roinnt náisiúnaithe Éireannacha ag fiosrú roghanna eile seachas Rialtas Dúchais. Bunaithe ó 1905, ghlac Sinn Féin le roinnt grúpaí scarúnaíocha, ag cur beartas féinmhuiníne náisiúnta agus friotaíocht éighníomhach i gcoinne riail na Breataine chun cinn le chéile.
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
Fuair cuairt an Rí Éadbhard VII agus na Banríona Alexandra ar Ghaillimh i 1903 freagra measctha ó mhuintir na háite. Le tromlach náisiúnach, chuir Comhairle Chontae na Gaillimhe bac ar an gcuairt. Tar éis díospóireachtaí teasaí, vótáil Comhairle Uirbeach na Gaillimhe 8 i gcoinne 4 i bhfabhar páirt a ghlacadh sa fháilte oifigiúil.
Póstaer de chuid Chonradh na Gaeilge ina léirítear pearsa mná neamhspleácha agus cleithiúnacha (Éire), c. 1913
Ó dheireadh na naoú haoise déag ar aghaidh, rinne go leor náisiúnaithe iarracht cultúr agus féiniúlacht Ghaelach ar leith a chur chun cinn, i gcoinne Galldú. Ar cheann de na heagraíochtaí ba mhó tionchar bhí Conradh na Gaeilge, a rinne iarracht an Ghaeilge a athbheochan mar theanga liteartha agus labhartha, agus Cumann Lúthchleas Gael (CLG), a bunaíodh chun spóirt thraidisiúnta na hÉireann ar nós na peile Gaelaí, na hiománaíochta agus na camógaíochta a chur chun cinn.
Géarchéim an Rialtais Dúchais
Íomha: Le caoinchead PRONI
Edward Carson a shínigh Conradh &Cúnant Sollúnta Uladh, Halla na Cathrach i mBéal Feirste, 28 Meán Fómhair 1912 Cé nach raibh ach fir in ann an Conradh agus an Cúnant Sollúnta a shíniú, chinntigh cruthú dearbhú tacaíochta ban gur dhearbhaigh beagnach leathmhilliún aontachtach go raibh siad in aghaidh Rialtas Dúchais – shínigh cuid acu ina gcuid fola féin fiú. Ba é Carson an chéad duine a shínigh an Cúnant, a dhearbhaigh go láidir ó thaobh creidimh de go raibh aontachtaithe i gcoinne an Rialtais Dúchais. Ba í Isabella Lambert, as Caisleán Ellen, Baile Átha an Rí, Co. na Gaillimhe, máthair Carson, duine de theaghlach úinéir talún Angla-Éireannach.
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
No Home Rule, United We Stand, Divided We Fall', c. 1912 Cárta poist Pro-Union a thaispeánann Pat (Éire), John Bull (Sasana), Sandy (Albain) agus Taffy (An Bhreatain Bheag) lámh-i-lámh. Chreid aontachtaithe go raibh Éire níos fearr as laistigh de Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann, a bhí á rialú ó Londain. Chreid náisiúnaithe gurbh fhearr a dhéanfadh parlaimint Éireannach freastal ar leas na hÉireann.
Faoi 1910, bhí cothromaíocht na cumhachta i Westminster arís ag Páirtí Parlaiminteach na hÉireann (IPP) agus thug siad isteach an Tríú Bille um Rialtas Dúchais. Ritheadh an bille i dTeach na dTeachtaí i 1912, ach diúltaíodh dó i dTeach na dTiarnaí agus mar thoradh air sin cuireadh moill dhá bhliain ar a chur i bhfeidhm. Sa deireadh thiar, bhíothas ag súil go dtionólfaí parlaimint Éireannach i 1914. Chuir mionlach aontachtach mór na hÉireann, a bhí comhchruinnithe i gcúige Uladh, a bhí níos tionsclaithe agus faoi cheannas Protastúnach, go láidir i gcoinne an Bhille.
Ní raibh Aontachtaithe ag iarraidh go mbeadh parlaimint Éireannach faoi cheannas Caitliceach Rómhánach i réim orthu. Rinneadh a n-eagla a achoimriú leis an mana 'Is é Riail Dúchais Riail na Róimhe'. Chreid Aontachtaithe freisin go ndéanfadh Riail Dúchais dochar do naisc eacnamaíocha leis an mBreatain agus go mbeadh sé tubaisteach do thionscail an línéadaigh agus na longthógála. I mí Eanáir 1913, cheadaigh Edward Carson ó Chomhairle Aontachtaithe Uladh bunú eagraíochta paraimíleata, Fórsa Deonach Uladh (UVF), chun cur i gcoinne chur i bhfeidhm an Rialtais Dúchais le fórsa. Níos déanaí sa bhliain sin, d’fhoilsigh Eoin Mac Néill, comhbhunaitheoir Chonradh na Gaeilge, alt in An Claidheamh Soluis a d’aithin an fiúntas a bhain le coibhéis náisiúnaíoch den UVF a bhunú.
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
Plás Dhún na nGall, Béal Feirste, Faoi Rialtas Dúchais', c. 1912
Cárta poist Aontachtach Frith-Rialtas Dúchais a thaispeánann Halla Cathrach Bhéal Feirste tréigthe, a bhfuil dealbha taobh amuigh de do na ceannairí náisiúnacha, John Redmond agus John Dillon.
Óglaigh na hÉireann
Íomhá: Le caoinchead Ard-Mhúsaem na hÉireann
Óglaigh na hÉireann, Co. na Gaillimhe, Páirc Spóirt, Baile Átha an Rí, 29 Meitheamh 1914
D'iompair cúpla Complacht raidhfilí adhmaid caocha, ach ní raibh aon taispeántas suntasach ar airm iarbhír. Tar éis taispeáint agus paráid an druil, toghadh Comhairle Briogáide. Bhí an inscríbhinn 'Home Rule or Else' ar cheann de na meirgí a bhí ar taispeáint.
Seoladh Óglaigh na hÉireann i mBaile Átha Cliath ar an 25 Samhain 1913, agus bhí trasghearradh de thuairim na hÉireann iontu, ó phoblachtánaigh mhíleata go náisiúnaithe measartha, lena n-áirítear baill den IRB agus den IPP. Lean craobhacha cúigeacha go gasta ina dhiaidh sin, agus d’eagraigh George Nicolls cruinniú tosaigh i Halla an Bhaile, Gaillimh, ar an 30 Samhain 1913 chun craobh áitiúil a sheoladh. I mí Aibreáin 1914, bunaíodh coibhéis do mhná ar a dtugtaí Cumann na mBan ('Conradh na mBan'). Faoi mhí Lúnasa, bhí craobh bunaithe i nGaillimh. I mí Aibreáin 1914, de réir mar a mhéadaigh teannas maidir le Rialtas Dúchais, d’allmhairigh an UVF beagnach 25,000 raidhfil ón nGearmáin. Trí mhí ina dhiaidh sin, thug Óglaigh na hÉireann 900 raidhfil Mauser i dtír ón Asgard ag Binn Éadair, Co. Bhaile Átha Cliath. Bhí an chuma ar an gcogadh cathartha go raibh sé dosheachanta.
Nuair a thosaigh an Cogadh Mór, cuireadh deireadh leis an mbagairt go mbeadh cogadh cathartha ann agus cuireadh an Rialtas Dúchais ar fionraí go dtí deireadh na cogaíochta. Gheall ceannaire na nAontachtach, Edward Carson, go n-oibreodh an UVF don iarracht chogaidh. Spreag ceannaire an IPP, John Redmond, baill d’Óglaigh na hÉireann chun fónamh in Arm na Breataine freisin. As na 170,000 Óglach, chuaigh beagnach 158,000 le Redmond mar na hÓglaigh Náisiúnta nua-ainmnithe, rud a d’fhág Eoin Mac Néill le dream níos lú d’Óglaigh na hÉireann. Faoi earrach na bliana 1915, thug tuarascáil póilíní faoi deara go raibh 5,809 Óglach Náisiúnta agus 742 Óglach Éireannach amháin i gCo. na Gaillimhe. Faoi Mhárta 1916, áfach, bhí 1,615 Óglach Éireannach i gCo. na Gaillimhe.
Íomha: Le caoinchead Atlas Réabhlóid na hÉireann
Neart Óglaigh na hÉireann i gContae na Gaillimhe (Cuideachtaí), Meán Fómhair 1914Mapa ina léirítear méideanna agus láithreacha Chuideachtaí Óglaigh na hÉireann. Faoi Mheán Fómhair 1914, bhí líon iomlán na nÓglach sa chontae ardaithe go 8,311 fear ar a laghad - roinnte i dtrí Bhriogáid, 13 Cathlán agus 83 Complacht. Tar éis na scoilte, rinneadh atheagrú ar Óglaigh na hÉireann sa chontae ina Bhriogáid de cheithre chathlán – Baile Átha an Rí, Gaillimh, An Gort agus Baile Locha Riach.
Prelude go dtí an tÉirí Amach
Nuair a thosaigh an Cogadh Mór, thuig Bráithreachas Phoblacht na hÉireann (IRB) go bhféadfadh deacracht Shasana a bheith ina deis d’Éirinn. Tar éis an scoilte sna hÓglaigh, lean baill den IRB orthu i ngan fhios dóibh poist thábhachtacha a fháil laistigh den dream beag, mar a rinne siad i gCumann Lúthchleas Gael, i gConradh na Gaeilge agus in eagraíochtaí náisiúnaíocha eile. Tríd seo a dhéanamh, bhí siad in ann smacht a fháil ar Óglaigh na hÉireann agus a mbaill a threorú níos faide agus níos faide i dtreo antoisceachais.
Ar an 1 Lúnasa 1915, ag sochraid an Fhéinínigh cháiliúil Jeremiah Ó Donnabháin Rossa i nGlas Naíon, Baile Átha Cliath, d’fhógair Pádraig Mac Piarais – pearsa atá ag teacht chun cinn laistigh den IRB agus d’Óglaigh na hÉireann: ‘na hamadáin, na hamadáin, na hamadáin! – d’fhág siad ár bhFéiníní marbh againn, agus cé go bhfuil na huaigheanna seo in Éirinn, ní bheidh síocháin in Éirinn neamhshaor choíche’. Ó shin i leith, meastar gur glao chun airm a bhí san óráid cháiliúil, a scríobh agus a chleacht an Piarais ina theachín i Ros Muc, Co. na Gaillimhe.
I mí Eanáir 1916, chomhaontaigh Comhairle Mhíleata an IRB, ina raibh Éamonn Ceannt ó Ghaillimh, éirí amach comhpháirteach a chur ar bun trí na hÓglaigh Éireannacha le hArm Saoránach Éireannach Shéamais Uí Chonghaile le haghaidh éirí amach náisiúnta. I gContae na Gaillimhe, chomhordaigh Liam Ó Maoilíos gníomhaíochtaí poblachtánacha ó bhunáit i mBaile Átha an Rí.
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
I 1913, tionóladh coinbhinsiún náisiúnta Chonradh na Gaeilge (Ard-Fheis) i nGaillimh mar chuid den Oireachtas seachtaine, féile chultúrtha bhliantúil Ghaeilge. Is 'who's who' fíorúil den 'réabhlóid atá le teacht' é an grianghraf seo de 164 toscaire Ard-Fheise, lena n-áirítear triúr sínitheoirí an Fhorógra amach anseo agus triúr Uachtarán Éireannach amach anseo. Mar chuid dá insíothlú leanúnach ar Chonradh na Gaeilge, bhain an IRB úsáid as seachtain na féile chun dosaen ball nua ar a laghad a earcú.
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
Pádraig Mac Piarais ag sochraid Uí Dhonnabháin Rosa, Reilig Ghlas Naíon, 1 Lúnasa 1915. Chuaigh grúpa d'Óglaigh Ros Muc, faoi stiúir Colm Ó Gaora, go Baile Átha Cliath chun an Piarsach (higlighted in colour) a fheiceáil ag labhairt ag an ócáid ticéad amháin. Dúirt Michael Curran, Rúnaí Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, ina dhiaidh sin go raibh an tsochraid mar 'the prelude to... 1916'.
Éirí Amach 1916 na hÉireann
Pleanáilte mar imeacht náisiúnta, bhí Éirí Amach 1916 teoranta den chuid is mó do shráideanna Bhaile Átha Cliath. Ar Luan Cásca 24 Aibreán 1916, ghabh fórsaí poblachtacha an Ard-Oifig Phoist (GPO) ar Shráid Uí Chonaill mar aon le foirgnimh thábhachtacha eile. Os comhair an GPO, léigh an Ceannfort-Ghinearál Pádraig Mac Piarais Forógra os ard ag dearbhú Poblacht Éireannach neamhspleách do shlua beag lucht féachana. Le linn na laethanta ina dhiaidh sin, thug thart ar 1,600 Óglach Éireannach, faoi cheannas Phiarsaigh, mar aon le 200 ball d'Arm Saoránach na hÉireann, faoi cheannas Shéamais Ó Conghaile, agus baill de Chumann na mBan aghaidh ar 20,000 fórsa Corónach armtha le hairtléire.
Tar éis troda dian ag Ard-Oifig an Phoist, tharraing na reibiliúnaigh siar go Sráid an Mhóir agus ghéill siad Dé Sathairn an 29 Aibreán. Chiallaigh Frithordú, a d’eisigh Eoin Mac Néill do na hÓglaigh Éireannacha, mar aon le mainneachtain airm a thabhairt i dtír, go raibh an Éirí Amach i ndán teip ón tús. Cailleadh thart ar 485 duine san Éirí Amach, lena n-áirítear: reibiliúnaigh, póilíní, saighdiúirí agus sibhialtaigh. Gortaíodh 368 fórsa Corónach san iomlán, agus shroich líon comhcheangailte na reibiliúnach agus na sibhialtach a gortaíodh 2,217. Lasmuigh de Bhaile Átha Cliath, ghabh reibiliúnaigh foirgnimh agus rinne siad imbhualadh leis an RIC in Inis Córthaidh, Co. Loch Garman, Cill Dhéagláin, Co. na Mí agus Caisleán Ó Liatháin, Co. Chorcaí.
Íomha: Le caoinchead Leabharlann Stills RTÉ
Géilleadh Phiarsaigh, Sráid na Breataine Móire (Sráid Parnell anois), 29 Aibreán 1916. An Ceannfort-Ghinearál agus Uachtarán Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann, Pádraig Mac Piarsaigh, 'agus fonn air cosc a chur ar thuilleadh marú an daonra sibhialta', ag géilleadh don Bhriogáidire-Ghinearál Lowe de chuid fhórsaí na Breataine. I bhfolach taobh thiar de Phiarsaigh tá an bhanaltra Elizabeth O'Farrell, ball de Chumann na mBan.
Íomha: Le caoinchead Leabharlann Stills RTÉ
Forógra Phoblacht na hÉireann, 1916 Creidtear gurbh é an Piarsach a scríobh é, le hionchur ó Chonghaile agus ó na sínitheoirí eile, seoladh an Forógra chuig muintir na hÉireann ó Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann. Cuireadh tuairim 2,500 i gcló i Halla na Saoirse i mBaile Átha Cliath Domhnach Cásca 1916 lena ndáileadh.
An tÉirí Amach san Iarthar
Ar orduithe ón bPiarsach, bhí Liam Ó Maoilíosa i gceannas ar Óglaigh na hÉireann in Éirí Amach in oirthear Chontae na Gaillimhe, a mhair ó Mháirt Cásca 25 go Satharn 29 Aibreán.
Ar Mháirt Cásca, mháirseáil beagnach 100 fear ó Óglaigh Dhroichead an Chláir faoi Mhaoilíosa ó theach scoile Chill Aithnín agus d'ionsaigh siad beairic an RIC i nDroichead an Chláirín. Níos déanaí, bhí thart ar 100 fear ó Óglaigh Órán Mór agus Maree i gceannas ar ionsaí ar bheairic an RIC in Órán Mór, agus thóg siad roinnt póilíní ina bpríosúnach. In iarracht fórsaí na Breataine a thachtadh, chuir na reibiliúnaigh bac ar bhóithre, ghearr siad línte teileafóin agus rinne siad damáiste do línte iarnróid agus droichead bóthair. Ón tráthnóna sin ar aghaidh, thosaigh comhlachtaí áitiúla na nÓglach ag teacht le chéile ag an Model Farm, ar imeall Bhaile Átha an Rí.
Maidin Dé Céadaoin, maraíodh an Constábla Patrick Whelan mar thoradh ar lámhach idir an RIC agus grúpa reibiliúnaithe ag Crosbhóthar an Chairn Mhóir, gar do bhaile na Gaillimhe. San iarnóin, thosaigh long chogaidh de chuid na Breataine – an HMS Laburnum – ag sliogáil áiteanna timpeall na Gaillimhe chun imeaglú a dhéanamh ar na reibiliúnaigh agus chun ionsaí ar an mbaile a dhíspreagadh.
Níos déanaí an lá céanna, ghlac idir 500 agus 700 reibiliúnaithe poist chosanta i gCaisleán Moyode, gar do Bhaile Átha an Rí, agus laethanta ina dhiaidh sin i dTeach Limepark, in aice le Peterswell. Cheal airm agus fios acu go raibh fórsaí na Breataine ag dúnadh isteach, d'éirigh an duine deireanach de na reibiliúnaigh amach maidin Dé Sathairn.
CAPTAEN CUIDEACHTA AITHEANTA (ÓGLAIGH NA HÉIREANN), GAILLIMH, CÁSCA 1916
Micheal Athy, Maree Company • John Burke, Kinvara Company • Patrick Coy, Kilconieron Company • Joseph Howley, Oranmore Company • Peter Howley, Compántas Ard Raithin • Frank Hynes, Cuideachta Bhaile Átha an Rí • Nicholas Kyne, Cuideachta Bhaile Chláir • Brian Molloy, Cuideachta an Chaisleáin Ghearr • Gilbert Morrissey, Craughwell Company • Martin Neilan, Clarenbridge Company • Micheál Ó Droighneáin, Comhlacht an Spidéil • Pádraig Thornton, Moycullen Company
1 Íomhá: Le caoinchead OÉ, Gaillimh
Connacht Tribune, 25 Aibreán 1916
2 Íomhá: Le caoinchead an Dr Eric Murray, Baile Átha Cliath
HMS Laburnum
Íomha: Le caoinchead Leabharlann Stills RTÉ
Forógra Phoblacht na hÉireann, 1916Believed to have been written by Pearse, with input from Connolly and the other signatories, bhí an Forógra dírithe ar mhuintir na hÉireann ó Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann. Cuireadh tuairim 2,500 i gcló i Halla na Saoirse i mBaile Átha Cliath Domhnach Cásca 1916 lena ndáileadh.
Éirí Amach i mBaile na Gaillimhe
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann Moon's & Maxwell, McNamara & Co. ar choirnéal Shráid Eglinton.
Chuir láithreacht láidir de chuid an RIC i mbaile na Gaillimhe, gar d'iosta na Connaught Rangers ar an Rinn Mhór, agus fórsa Óglaigh Náisiúnta a bhí diongbháilte ina dhílseacht do Redmond, bac mór ar aon seans go n-éireodh le héirí amach. Mar sin féin, ullmhaíodh plean uaillmhianach a bhí dírithe ar an mbaile i dteach George Nicolls ar Bhóthar na hOllscoile. Samhlaíodh go ngabhfadh na hÓglaigh áitiúla, le cúnamh ó Óglaigh an Spidéil agus Mhaigh Cuilinn, seacht bhfoirgneamh mór le rá ar an mbaile. Cheap na reibiliúnaigh plean freisin chun beirt fhear gnó áitiúil mór le rá – Máirtín McDonogh agus Joseph Young – a fhuadach le húsáid mar ghiaráil chun iachall a chur ar an RIC a mbeairic a thréigean.
Tar éis éirí amach i mBaile Átha Cliath, ghabh na húdaráis i mbaile na Gaillimhe, d'fhógair siad Dlí Airm agus dhaingnigh siad na príomhfhoirgnimh phoiblí go tapa, Ard-Oifig an Phoist san áireamh. Bhí an RIC armtha ar patról ar na sráideanna, le tacaíocht ó bhaill de na hÓglaigh Náisiúnta. Ardaíodh fórsa sibhialtach cúltaca freisin, le tacaíocht ó choiste a raibh Máirtín McDonogh ina chathaoirleach air. Bhuail eagla an baile tar éis an lámhach ag Crosbhóthar an Chairn Mhóir, mar a rinne scéalta gan bhunús faoi ionsaí a d'fhéadfadh na reibiliúnaigh a dhéanamh. Tuairiscíodh san Freeman's Journal go raibh 'rudaí ciúin' i mbaile na Gaillimhe tar éis 'líon mór saighdiúirí a thabhairt i dtír ó árthach cogaidh' – HMS Gloucester – Déardaoin an 27 Aibreán.
Ar Mháirt Cásca, ghabh an RIC lucht eagraithe na nÓglach áitiúil ar an mbaile, ina measc George Nicolls, Micheál Ó Droighneáin, Pádraic Ó Máille agus Frank Hardiman. Chun éalú nó tarrtháil a chosc, cuireadh na fir i bpríosún ar bord long chogaidh de chuid na Breataine i gCuan na Gaillimhe. Ar a mbealach trí shráideanna na Gaillimhe cuireadh naimhdeas oscailte ó mhuintir na háite orthu.
Thuairiscigh an Galway Observer:
"Caitheadh láib orthu ag roinnt Viragos a booed agus hissed iad agus scairt gur chóir dóibh a bheith sna trinsí."
Íomha: Le caoinchead Atlas Réabhlóid na hÉireann (2016)
Ba é an plean reibiliúnach do bhaile na Gaillimhe, nár cuireadh i gcrích riamh, ná seacht bhfoirgneamh a ghabháil i lár an bhaile. I measc na n-áitreabh sin bhí Ard-Oifig an Phoist agus Dún an RIC ar Shráid Eglinton, dhá stór miondíola ar choirnéal eile na sráide céanna (siopa roinne Moon agus Maxwell, McNamara & Co. grósaera) agus na trí bhanc ar an bhFaiche Mhór.
322 duine as Gaillimh i bpríosún i bhFrongoch
Seoighe Brian ● Ó Briain Seán
Coen John ● Howley Patrick● Keighery Martin ● Sylver Michael ● Sylver Patrick ● Tanniam Martin ● Thompson Martin ● Thompson William
BarrettName James ● Barrett Michael ● Burke Stephen ● Burke William ● Burns Michael ● Cahaleen Pat ● Cahill Michael ● Caulfield Chris ● Cleary Joseph ● Cleary Thomas ● Cleary Thomas B ● Clery John ● Connolly John ● Commons Michael ● Commons William ● Connolly Patrick ● Connolly Robert ● Connell Thomas ● Coreen Joseph ● Costello Martin ● Costello Michael ● Cowley Martin ● Cullinane John ● Cunniffe Michael ●
Daly Mat ● Dunleavy Michael ● Egan Thomas ● Fahey George ● Fahey John ● Fahey Peter ● Fahy Laurence ● Fenney William ● Freeney Michael ● Galvin Jehr. ● Gardiner John ● Grealish John ● Grealish Thomas ● Hassett Daniel ● Healy Michael ● Healy Michael ● Healy Patrick ● Henehan Patrick ● Henehan Peter ● Higgins Pat ● Higgins William ● Hynes Martin ● Jordan Pat ● Jordan Stephen ● Joyce Michael ● Kane Patrick ● Keane Michael ● Kearns John ● Keating Joseph ● Kelly Michael ● Kelly Michael ● Kelly William ● Kennedy Martin ● Kennedy Patrick ● Kennedy Patrick ● Kenny Patrick ● Lally James ● Lally Thomas ● Lawless Patrick ● Lynskey Patrick ● Mahon Peter ● McKeown Peadar ● Molloy Michael ● Morrissey Martin ● Morrissey Patrick ● Morrissey Patrick ● Morrissey Patrick ● Morrissey Richard ● Mullen Thomas ● Murphy John ● Murphy John ● Murphy Richard ● Nestor Michael ● Nolan James ● O'Connor Pat ● O'Reilly Francis ● Rooney Joseph ● Ruane Martin ● Ryan John ● Treacy Mick ● Walsh John ● Walsh Martin ● Walsh Michael ● Walsh Patrick ● Ward James
Conchúr Ó Conchub Séamas ● Roughan Bryan
Cummins Pádraig
Carr Martin ● Flannery Michael ● Flannery Michael ● Hanly John ● Newall James ● Newall Michael ● Newall Thomas ● Newall William ● Ronan Mat ● Ruffley Michael ● Ryan John ● Ryan Michael ● Silke Thomas ● Tallon Michael ● Wall Martin
BlakeName Michael ● Casserly Martin ● Casserly Peter ● Cody William ● Collins John J. ● Concannon Pat ● Fahey Martin ● Feeney Patrick ● Glynn Michael ● Grealish Patrick ● Hughes Pat ● Hughes Pat ● Lally Michael ● Molloy John ● Moran John ● Murphy Phillip ● O'Brien Patrick ● Quinn Charles ● Ruane Thomas
Conall John ● Cummins Edward ● Fleming George ● Fleming Joe ● Fleming Patrick ● Keane Denis
BarrettName Michael ● Barrett Patrick ● Barrett Peter ● Conway Michael ● Corbett Dominick ● Corbett John ● Corbett Peter ● Coy P. ● Cullinan Tom ● Deely Jehr. ● Fahey Pat ● Fahey Patrick ● Fahey Thomas ● Fahy John ● Fahy Pat ● Ford Michael ● Fury Michael ● Golding Patrick ● Hynes Patrick ● Hynes Thomas ● Mannion Tim ● McEvoy Martin ● McNamara Thomas ● Moloney George ● Moloney John ● Mooney John ● Newall Edward ● Newall Martin ● Rooney John Rooney Martin ● Shaughnessy Michael ● Walsh Patrick
Grealish Pádraig
Ó Lorcáin Stiofán
Burke Mick ● Burke Tom ● Fahey James ● Fahey Mick ● O'Connor Tom ● Somerley Thomas
Cill Gharbha Tomás ● McGill William ● Ronayne Michael
FallerName John P. ● Flanagan Thomas ● Hardiman Francis ● MacArtiur S. ● Madden P. L. ● Nicholls George ● Nolan Bart ● O'Leary Con ● O'Seary C. ● Walsh Thomas
Burke Thomas ● Coen John ● Coen Martin ● Cunniffe Michael ● Cunniffe Thomas ● Egan Michael ● Kelleher Daniel ● Kelleher James ● Kelleher John ● Kelleher Martin ● Loughrey John ● Loughrey John ● Nelly John Joe ● O'Connor Bryan ● O'Fahy John ● Piggott P.J. ● Stephenson Thomas ● Trayers Michael
Grealish Bernard
Seán Bindon ● Tomás Bindon ● Tomás Brennan ● Ford T.
● Cill Cheallaigh T. ● Neilan Martin ● Neilan Thomas● O'Dea John
● O'Dea Michael ● O'Dea Patrick J.● O'Dea Thomas
Ó Conghaile John ● Doyle Thomas ● Forde Patrick ● Gilligan John ● Halloran Denis ● Kelly Michael ● Rí Eoin ● Rí Pádraig ● Rí Pádraig ● Mahon Patrick ● Mannion Michael ● Mulryan Bart ● Mulryan John ● Mulryan William ● Mulryan William ● Wall John ● Walsh Michael
Burke Pádraig ● Burke Patrick ● Burke Peter ● Callinan J. ● Glynn John ● Hanbury Patrick ● Hynes Martin ● Kilkelly John ● Kilkelly Michael ● Kilkelly Patrick ● Leech Stephen ● McInerney Thomas ● O'Conlon Michael ● O'Hanlon David ● Quinn William ● Whelan J. ● Whelan John
CoughlanName Charles ● Coy Patrick ● Fallon Bernard ● Flynn James J. ● Garvey Laurence ● Gilchrist Joseph ● Kelleher Charles ● Séis M. ● O'Flaherty Joseph ● Roche Edward● Sweeney Peader
Ó Máille Pádraic
Dónall Ó Domhnaill Pat ● Glynn James ● Lawless Peter ● Moloney John ● Murphy Martin ● Walsh Walter
HavertyName Séamus
Creavin John
Burke James ● Burke Martin ● Burke William ● Burke William● Burns John ● Burns Michael ● Burns Patrick ● Burns William ● Connolly T.● Costello Martin ● Costello Michael ● Costello Patrick ● Couley Pat ● Egan J.● Fahy Michael ● Flanagan James ● Flanagan Patrick ● Freeney Michael● Fury Thomas ● Grealy Peter ● Harte Pat ● Harte William ● Hawkins Martin ● Hawkins T. ● Holland Patrick ● Hynes Thomas ● Keane Patrick● Kearney Francis ● Muineachán John ● O'Rourke Michael ● O'Toole Martin ● Ruane Michael ● Ryder Michael ● Walsh Michael
Binn Éadair Peadar ● Howley William ● Kelley Thomas
Duggan Tomás
ThorntonName Mícheál
Cummins Joseph ● Feeney Gerald ● Forde John ● Langley Liam T.
Ó Briain Ágastas
An Iarmhairt
Cáineadh an tÉirí Amach go forleathan díreach ina dhiaidh sin. Ag cruinniú poiblí i Halla an Bhaile i nGaillimh, ritheadh rún 'to crush by every possible efforts of the disaffected fanatics and mischief makers' 'with enthusiasm'. Rith Comhairle Chontae na Gaillimhe rún ag cur in iúl 'cáineadh a dhéanamh ar an suaitheadh a rinneadh le déanaí ar an ord sóisialta a thug daoine mífhreagracha'. In ainneoin agóidí agus éileamh ar thrócaire, cuireadh 15 reibiliúnach chun báis. Ina measc bhí an seachtar a shínigh an Forógra, seachtar eile a measadh a bheith ina gceannairí, agus Thomas Kent a lámhachadh i gCorcaigh. Daoradh beagnach 100 duine eile chun báis freisin ach laghdaíodh a bpianbhreitheanna go téarmaí éagsúla príosúnachta.
Spreag na básuithe frithfhreagairt in aghaidh rialtas na Breataine agus chothaigh siad comhbhrón forleathan do na reibiliúnaigh. Ghéaraigh meon frith-Bhriotanach tuilleadh tar éis do níos mó ná 3,100 duine a ghabháil, ar díbríodh 2,500 díobh go dtí an Bhreatain i mí na Bealtaine 1916. As an 1,800 reibiliúnaithe nó mar sin a imtheorannaíodh in Frongoch sa Bhreatain Bheag ag tús mhí an Mheithimh, ba as Gaillimh 322 díobh. Scaoileadh níos mó ná 1,100 príosúnach amach as an gcampa i mí Lúnasa, agus bhí an chuid eile fós imtheorannaithe go dtí go gairid roimh an Nollaig. Cé gur theip ar an Éirí Amach, d'athraigh míláimhseáil na Breataine ar an ócáid meon phobal na hÉireann i dtreo an neamhspleáchais.
ORDÚ FORGHNÍOMHUITHE, 3 GO 12 BEALTAINE, 1916
Patrick Henry Pearse b. 1879, Baile Átha Cliath – Tomás Séamas Ó Cléirigh b. 1858, Oileán Wight, Sasana – Tomás Mac Donnchadha b. 1883, Co. Thiobraid Árann – Seosamh Mary Plunkett b. 1887, Baile Átha Cliath – Edward 'Ned' Daly b. 1892, Luimneach – William 'Willie' Pearse b. 1881, Baile Átha Cliath – Michael O'Hanrahan b. 1877, Co. Loch Garman – John MacBride b. 1868, Co. Mhaigh Eo – Éamonn Ceannt b. 1881, Co. na Gaillimhe – Michael Mallin b. 1874, Baile Átha Cliath – Cornelius 'Con' Colbert b. 1888, Co. Luimnigh – Seán Heuston b. 1891, Baile Átha Cliath – Thomas Kent b. 1865, Co. Chorcaí – Seán Mac Diarmada b. 1883, Co. Liatroma – James Connolly b. 1868, Dún Éideann, Albain
Íomha: Le caoinchead The Illustrated London News
Laochas Shaighdiúirí na hÉireann ag Troid ar son na hImpireachta', 13 Bealtaine 1916 Faoi 1916, bhí thart ar 146,000 Éireannach ag troid sa Chogadh Mór. Le linn an Éirí Amach maraíodh breis is 550 fear den 16ú Rannán (Éireannach) d'Arm na Breataine in aon ionsaí gáis amháin de chuid na Gearmáine in Hulluch na Beilge. Cé go raibh go leor náisiúnaithe i measc na ndaoine a bhí ag troid in Arm na Breataine, ba bheag tacaíocht a bhí ann don Éirí Amach agus bhí go leor daoine den tuairim go ndearna sé feall air.
Íomha: Le caoinchead Mhúsaem Phríosún Chill Mhaighneann
Campa Géibhinn Frongoch, Merionethshire, An Bhreatain Bheag
Baineadh úsáid as iar-dhrioglann, Campa Imtheorannaithe Frongoch chun príosúnaigh chogaidh Ghearmánacha a chur ar bun. I ndiaidh an Éirí Amach, úsáideadh é mar champa géibhinn do phríosúnaigh phoblachtacha Éireannacha. 'Ollscoil na Réabhlóide' nó 'Ollscoil Shinn Féin' a thugtaí uirthi dá bharr. I ndiaidh Bhaile Átha Cliath, ba i nGaillimh a gabhadh an líon ba mhó fear i ndiaidh an Éirí Amach, agus 322 i ngéibheann in Frongoch.
Ardú Shinn Féin
Óglaigh na hÉireann, Coláiste na hOllscoile, Gaillimh, gan dáta – Le caoinchead Leabharlann Shéamais Uí Argadáin, OÉ Gaillimh.
Scarúnaithe ab ea go leor mac léinn. Dúirt cigire amháin de chuid an RIC gur 'coláiste Shinn Féin' agus 'hotbed of Sinn Feinism' a bhí i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh anois, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Bhí mic léinn leighis innealtóireachta le feiceáil go feiceálach i measc a gcuid céimeanna.
Cé gur tugadh 'Éirí Amach Shinn Féin' air go forleathan, d'eagraigh an IRB an tÉirí Amach trí Óglaigh na hÉireann. Mar sin féin, bhain Sinn Féin leas as naimhdeas méadaithe i leith riail na Breataine in Éirinn anois. Nuair a scaoileadh amach as príosúin na Breataine iad, d'éirigh leis na reibiliúnaigh a bhí ag filleadh ballraíocht Shinn Féin a mhealladh chun leanúint leis an streachailt ar son an neamhspleáchais. Sa bhliain 1918, bhain Sinn Féin leas breise as moltaí rialtas na Breataine chun coinscríobh (seirbhís mhíleata éigeantach) a leathnú go hÉirinn, rud a chuir poblachtánaigh, náisiúnaithe agus an Eaglais go láidir ina choinne. I nGaillimh, idir Bealtaine 1916 agus Nollaig 1918, mhéadaigh ballraíocht Shinn Féin ó 200 ball go 7,500 ball. Nuair a tháinig deireadh leis an gCogadh Mór i mí na Samhna 1918 reáchtáladh olltoghchán sa Ríocht Aontaithe, Éire ina measc. Mhaígh Sinn Féin go rithfeadh siad agus, dá dtoghfaí iad, nach dtógfadh a gcuid feisirí a gcuid suíochán i bparlaimint na Breataine ach ina áit sin bhunódh siad parlaimint neamhspleách i mBaile Átha Cliath. Bhuaigh Sinn Féin 73 suíochán as 105 suíochán go náisiúnta, ceithre shuíochán as ceithre cinn i nGaillimh ina measc, agus bhunaigh siad Dáil Éireann ('Tionól na hÉireann') i mí Eanáir 1919. Léirigh a mbua cuimsitheach deireadh Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann (IPP) agus Rialtas Dúchais a bhí chun tosaigh i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh dhá ghlúin.
Cogadh na Saoirse
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
An chéad seisiún de Dháil Éireann, Teach an Ard-Mhéara, Baile Átha Cliath, 21 Eanáir 1919
Teachtaí Parlaiminte de chuid Shinn Féin a toghadh go Westminster a bhí sa chéad Dáil Éireann ach a bhunaigh parlaimint neamhspleách Éireannach ina ionad sin. Agus leath de Theachtaí Parlaiminte Shinn Féin i bpríosún, ní raibh ach 27 ionadaí tofa i láthair ag an gcéad chruinniú. Tugadh cuireadh d'Fheisirí Aontachtacha (26) agus d'Fheisirí Rialtais Dúchais (6) a bheith i láthair ach dhiúltaigh siad é sin a dhéanamh. Tá Pádraic Ó Máille, feisire parlaiminte do Chonamara, ina shuí sa líne thosaigh, sa tríú háit ó dheis.
Troideadh Cogadh na Saoirse, nó an Cogadh Angla-Éireannach, ar dhá thaobh. Ó thaobh na polaitíochta de, rinne Dáil Éireann iarracht an bonn a bhaint de Rialtas na Breataine agus de Chaisleán Bhaile Átha Cliath, lárionad Riarachán na Breataine in Éirinn. Bhunaigh siad rialtas comhthreomhar, fórsa póilíneachta agus córas dlí. Ag an am céanna, chuir Óglaigh na hÉireann, ar a dtugtar Arm Poblachtach na hÉireann (IRA) anois, feachtas míleata ar bun in aghaidh fhórsaí na Breataine in Éirinn. De réir mar a chonacthas don RIC mar 'shúile agus cluasa Chaisleán Bhaile Átha Cliath', rinneadh imeaglú agus ionsaí ar bhaill an RIC ar fud na tíre. Mar thoradh air sin, chaill an RIC fir le dul ar scor agus éirí as, agus bhí níos lú earcaithe nua acu. Chun smacht a choinneáil, d'earcaigh Rialtas na Breataine don RIC sa Bhreatain. Tháinig na hearcaigh nua seo, ar a dtugtar na 'Black and Tans', go Gaillimh ó mhí Feabhra 1920 ar aghaidh. Níos déanaí an bhliain sin, tháinig fórsa cúnta nua, na 'Auxiliaries' nó 'Auxies' isteach leo. Iarshaighdiúirí sa Chogadh Mór ab ea go leor de na hearcaigh nua. Thuill na 'Tans' agus na 'Auxies' araon clú suntasach as foréigean neamh-idirdhealaitheach. Ó shamhradh na bliana 1920 ar aghaidh, ghéaraigh an foréigean idir fórsaí poblachtánacha agus fórsaí na Breataine ar fud na hÉireann. Faoi shamhradh na bliana 1921 agus gan ceachtar den dá thaobh ag brath ar bhua láithreach, aontaíodh sos comhraic idir Sinn Féin agus Rialtas na Breataine, a tháinig i bhfeidhm ar an 11 Iúil 1921.
Íomhá: Le caoinchead Cathy Fahy -
Óglaigh an IRA i gCaisleán an Chillín, An Caisleán Gearr, Co. na Gaillimhe, 1921
Íomhá: Le caoinchead ó Bhailiúchán Bhiúró na Staire Míleata, an Chartlann Mhíleata –
Cúnta i gCaisleán an Léana Bhuí, Cnoc Taylor, Gaillimh, c. 1920
Sceimhle i nGaillimh
Ó shamhradh na bliana 1920 go dtí an sos comhraic i mí Iúil 1921, maraíodh Óglaigh an IRA, póilíní, saighdiúirí agus sibhialtaigh mar thoradh ar shraith ionsaithe agus díoltais a rinne fórsaí poblachtacha agus Briotanacha na hÉireann. Le linn na tréimhse dorcha seo, mharaigh IRA na Gaillimhe 11 póilín, beirt shaighdiúirí agus seisear sibhialtach, agus bhí amhras ann go raibh triúr acu ag spiaireacht. Ar an taobh eile den scéal, mharaigh fórsaí na Breataine 27 Óglach agus sibhialtach de chuid an IRA ar fud na Gaillimhe; líomhnaítear go bhfuair roinnt eile bás de bharr drochíde a thug fórsaí na Corónach.
I BHFÓMHAR AGUS I NGEIMHREADH 1920 BHÍ ROINNT EACHTRAÍ ARDPHRÓIFÍLE AGUS UAFÁSACHA I MBAILE AGUS I GCONTAE NA GAILLIMHE
21 LÚNASA
Maraíodh Constábla an RIC Martin Foley, as Co. Ros Comáin, le linn luíochán de chuid an IRA i bPáirc Mhuirlinne i nGaillimh. Rinne an RIC ionsaí díoltais in Órán Mór.Rinne an RAF idirghabháil chun na tinte a mhúchadh.
8 MEÁN FÓMHAIR
Maraíodh Black and Tan, Edward Krumm, agus Óglach de chuid an IRA, Seán Mulvoy, i lámhach i Stáisiún Traenach na Gaillimhe. Mar fhreagra air sin, rinne an RIC áitiúil círéibeacha i mbaile na Gaillimhe, inar maraíodh Óglaigh an IRA, Seamus Quirke, agus ag briseadh oifigí an Galway Express, nuachtán poblachtánach.
2 DEIREADH FÓMHAIR
Lámhachadh ball de Shinn Féin John O'Hanlon, as Leacach, marbh nuair a rinne sé iarracht éalú ó ruathar a rinne fórsaí na Breataine ar a theach. Lá a shochraide bhí 'lámhach neamh-idirdhealaitheach' ag baill d'Fhórsaí na Corónach sa cheantar.
15 DEIREADH FÓMHAIR
D'fhuadaigh agus lámhachadh Patrick Joyce, múinteoir scoile i sráidbhaile Bhearna, a bhfuil sé curtha ina leith gur thug sé eolas d'fhórsaí na Breataine, agus is dócha gur lámhaigh an IRA é.
19 DEIREADH FÓMHAIR
Tógadh comhairleoir uirbeach agus fear gnó Shinn Féin Michael Walsh, úinéir an Old Malt House, óna theach cónaithe ar an tSráid Ard, marbh ag an tSiúlóid Fhada agus dumpáladh a chorp in Abhainn na Coiribe.
26 DEIREADH FÓMHAIR
Ghabh na hAstrálaigh na deartháireacha Poblachtacha Patrick agus Harry Loughnane ar fheirm an teaghlaigh i Seanaglish, gar don Ghort. Deich lá ina dhiaidh sin, thángthas ar a n-iarsmaí céasta agus charráilte i lochán láibe in aice le hArd Raithin.
30 DEIREADH FÓMHAIR
Maraíodh Constábla an RIC Timothy Horan, as Co. Chiarraí, i luíochán de chuid an IRA in aice le Baile Locha Riach.
1 SAMHAIN
Gortaíodh Ellen Quinn as Cill Tartan go marfach nuair a scaoileadh saor í ó fheithicil de chuid an RIC a bhí ag dul thar bráid. Bhí an mháthair óg ina suí ag doras a tí agus leanbh ina lapa aici.
An Conradh & Saorstát Éireann
I ndiaidh an tsosa cogaidh, bhuail Éamon de Valera le Príomh-Aire na Breataine, Lloyd George, i Londain. Níor éirigh leis na cainteanna sa deireadh, ach bhí a fhios ag an dá thaobh nach mbeadh aon dabht ach go dtosódh an choimhlint armtha arís gan comhaontú. I mí Dheireadh Fómhair, cheap de Valera, mar Uachtarán Phoblacht na hÉireann, foireann toscairí le haghaidh cainteanna úra i Londain 'd'fhonn a fháil amach conas is fearr a d'fhéadfaí ceangal na hÉireann le pobal na náisiún ar a dtugtar Impireacht na Breataine a réiteach le mianta náisiúnta na hÉireann'. An uair seo, níor ghlac sé páirt dhíreach sna díospóireachtaí. Tar éis dhá mhí dheacair idirbheartaíochta, thug Lloyd George ultimatum do na toscairí – sínigh na hAirteagail Chomhaontaithe le haghaidh Conartha nó bhí 'cogadh láithreach agus uafásach' rompu.
Shínigh an páirtí Éireannach ag 2.15am ar an 6 Nollaig 1921. Go bunúsach, thug an Conradh neamhspleáchas iomlán do na 26 contae i ndeisceart na hÉireann (Saorstát Éireann nó Saorstát Éireann). Go conspóideach, áfach, d'fhanfadh sí laistigh d'Impireacht na Breataine agus bheadh ar gach ionadaí tofa mionn a mhionnú chun 'a bheith dílis do' mhonarc na Breataine. Tar éis sraith diandhíospóireachtaí mothúchánacha i nDáil Éireann, ceadaíodh an Conradh le 64 vóta go 57 vóta ar an 7 Eanáir 1922. Bhí olltoghchán ann ar an 16 Meitheamh agus thacaigh tromlach vótóirí na hÉireann leis an gConradh.
Íomha: Le caoinchead Dhún Uí Mhaoilíosa
Mháirseáil an tIRA isteach i mBeairic Mhíleata na Rinne Móire, Gaillimh, 13 Feabhra 1922. Cuideachtaí A, B agus D den 4ú Cathlán, Briogáid Iardheisceart na Gaillimhe, IRA, faoi cheannas Bhanna Scoil Tionscail Bhóthar na Trá, ag máirseáil isteach go Dún na Rinne Móire le teacht in áit trúpaí na Breataine. Thuairiscigh an Connacht Tribune: 'Tá fórsaí Shasana imithe, níl súil againn filleadh – mura mbeadh gníomh buile éigin baois ar thaobh ár mic féin ba cheart creatlach shaoirse agus shlándáil na hÉireann a stróiceadh sula gcuirtear in airde i gceart é.'
Íomhá: Le caoinchead Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
Toscaireacht na hÉireann, Nollaig 1921\
Ina shuí ó chlé: Art Ó Gríofa; E. J. Duggan; Micheál Ó Coileáin agus Robert Barton.
Ag seasamh ó chlé: Robert Erskine Childers; George Gavan Duffy agus John Chartres.
Cogadh Cathartha
Ó Aibreán 1922, d'fhorghabh an tIRA a bhí in aghaidh an Chonartha na Ceithre Cúirteanna i mBaile Átha Cliath. Reáchtáladh an chéad olltoghchán i Saorstát Éireann i mí an Mheithimh. Ar son an Chonartha bhuaigh Sinn Féin 58 as 128 suíochán agus ghlac Sinn Féin 36 suíochán in aghaidh an Chonartha. Chuaigh na suíocháin eile chuig páirtithe eile a thacaigh leis an gConradh. Nuair a tugadh neamhaird ar an ordú na Ceithre Cúirteanna a ghéilleadh, rinne an tArm Náisiúnta nua, faoi Mhicheál Ó Coileáin, sliogán ar an bhfoirgneamh agus mar sin chuir sé tús le cogadh cathartha. De réir mar a scaip an choimhlint, bhí taismigh suite agus d'éirigh an dá thaobh níos searbh agus níos fíochmhaire.
Nuair a scaoil baill den IRA Seán Hales ina Theachta Dála a bhí ar son an Chonartha, mar bheart díoltais chun baill den IRA a chur chun báis, chuir Rialtas an tSaorstáit ceathrar príosúnach poblachtánach sinsearach chun báis gan triail, Liam Ó Maoilíosa ina measc. Faoi dheireadh 1922 ba léir go raibh an tIRA ar tí an ruaig a chur orthu ach dhiúltaigh siad géilleadh. Baineadh úsáid as básuithe chun a réiteach a bhriseadh. I dtréimhse trí seachtaine i mí Eanáir 1923 chuir Rialtas an tSaorstáit ceathrar príosúnach is tríocha de chuid an IRA chun báis ar fud na tíre. Ina measc bhí ceathrar fear as Gaillimh a lámhachadh i nDún Átha Luain: Michael Walsh, Stephen Joyce, Martin Burke agus Hubert Collins. I mí Aibreáin 1923, d'iarr an tIRA a bhí in aghaidh an Chonartha sos cogaidh, agus i mí na Bealtaine d'ordaigh sé dá chuid trodaithe 'airm a dhumpáil', rud a chuir deireadh go héifeachtach leis an gcoimhlint.
NUACHTLITIR
Faigh an nuacht is déanaí ó Mhúsaem Cathrach na Gaillimhe go díreach chuig do bhosca isteach!